Epilepsiya: zamonaviy davolash va jarrohlik usullari

Epilepsiya — dunyoda keng tarqalgan nevrologik kasalliklardan biri. U bosh miya neyronlarining me’yordan ortiq elektr faolligi natijasida yuzaga keladigan takroriy epileptik xurujlarga moyillik bilan tavsiflanadi.
Zamonaviy tibbiyot yordamida ko‘plab bemorlarda epileptik xurujlarni dori vositalari bilan nazorat qilish mumkin. Ayrim bemorlarda esa jarrohlik davolash xurujlardan butunlay xalos bo‘lish yoki ularning sonini sezilarli kamaytirish imkonini beradi.

Epilepsiya nima?

Oddiy qilib tushuntirganda, bosh miyamizdagi milliardlab neyronlar o‘zaro elektr signallari orqali aloqa qiladi.
Epileptik xuruj vaqtida neyronlarning bir guruhida to‘satdan me’yordan ortiq va bir vaqtda elektr faolligi yuzaga keladi.
Bu faollik miyaning boshqa qismlariga tarqalishi mumkin. Natijada bemorda hushning buzilishi, tirishish, g‘ayrioddiy sezgilar yoki boshqa belgilar paydo bo‘ladi.

Epileptik xurujlar har doim ham tirishish bilan kechmaydi.

Epilepsiyaning mumkin bo‘lgan sabablari

• ✓ Bosh miya rivojlanishidagi tug‘ma nuqsonlar
• ✓ Bosh miya jarohatlari
• ✓ Insult va uning oqibatlari
• ✓ Bosh miya o‘smalari
• ✓ Qon tomir malformatsiyalari
• ✓ Bosh miya infeksiyalari va ularning asoratlari
• ✓ Operatsiyadan keyingi chandiqli o‘zgarishlar
• ✓ Genetik omillar

Ayrim bemorlarda epilepsiyaning aniq sababini aniqlash imkoni bo‘lmaydi.

Epilepsiyani davolash

Dori vositalari bilan davolash
Ko‘pchilik bemorlarda epileptik xurujlarni maxsus tutqanoqqa qarshi dorilar yordamida nazorat qilish mumkin.
Dorilar yordam bermasa nima qilish kerak?
Bemorlarning taxminan 20–30 foizida dorilarga chidamli (farmakorezistent) epilepsiya kuzatiladi.
Agar to‘g‘ri tanlangan va yetarli dozada qo‘llangan ikkita tutqanoqqa qarshi dori bilan ham xurujlar nazorat qilinmasa, bemorni ixtisoslashgan epilepsiya markazida tekshirish tavsiya etiladi.
Epilepsiyaning jarrohlik davosi
Jarrohlik usuli epileptik o‘choqning joylashuvi, MRT, video-EEG natijalari va bemorning individual xususiyatlariga qarab tanlanadi.
Qanday operatsiyalar bajariladi?

• Epileptogen o‘choqni jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash
• Epilepsiyaga sabab bo‘layotgan bosh miya o‘smalarini olib tashlash
• Epileptogen kavernomalarni olib tashlash
• Yuqori darajada tanlangan bemorlarda chakka lobektomiyasi
• Selektiv amigdalogippokampektomiya
• Neyromodulyatsiya usullari (masalan, VNS yoki DBS)

Operatsiyaga tayyorgarlik

Epilepsiyani jarrohlik yo‘li bilan davolashdan oldin bemor kompleks tekshiruvdan o‘tadi:

• Epilepsiya protokoli bo‘yicha bosh miya MRT tekshiruvi (3 Tesla imkon bo‘lsa)
• Uzoq muddatli video-EEG monitoring
• Qon tahlillari va anesteziolog ko‘rigi
• Neyropsixologik tekshiruv
• Zaruratga qarab PET, SPECT yoki invaziv EEG tekshiruvlari

Muhim: Operatsiyadan oldin tutqanoqqa qarshi dorilarni shifokor ko‘rsatmasisiz to‘xtatish mumkin emas.

• Ovqatlanish va suyuqlik ichishni cheklash vaqti anesteziolog tomonidan individual belgilanadi. Odatda yengil ovqatdan keyin kamida 6 soat, tiniq suyuqliklardan keyin esa 2 soat tanaffus talab qilinadi.

• Operatsiyadan keyingi tiklanish

Epilepsiya operatsiyasidan keyingi tiklanish muddati jarrohlik usuli, bemorning umumiy holati va operatsiya hajmiga bog‘liq.

• Bemorning ahvoliga qarab, odatda 1–2 kun ichida yurishga ruxsat berilishi mumkin.
• Asoratlar bo‘lmasa, bemor bir necha kundan so‘ng shifoxonadan chiqarilishi mumkin.
• Zaruratga qarab nazorat MRT va EEG tekshiruvlari o‘tkaziladi.
• Tutqanoqqa qarshi dorilar shifokor nazoratida davom ettiriladi.
• Neyroxirurg va epileptolog tomonidan muntazam kuzatuv olib boriladi.
• Muhim: Operatsiyadan keyin xurujlar to‘xtagan bo‘lsa ham, dorilarni mustaqil ravishda bekor qilish mumkin emas.

Epilepsiyani butunlay davolash mumkinmi?

Ha, ayrim bemorlarda epileptik xurujlardan uzoq muddatga yoki butunlay xalos bo‘lish mumkin.
Ko‘pchilik bemorlarda xurujlar dori vositalari yordamida nazorat qilinadi. Dorilarga chidamli epilepsiyaning ayrim turlarida esa jarrohlik davolash yaxshi natija berishi mumkin.
Davolash samaradorligi epilepsiyaning sababi, epileptik o‘choqning joylashuvi va tekshiruv natijalariga bog‘liq.

Nima uchun o‘z vaqtida shifokorga murojaat qilish muhim?

Takrorlanuvchi va nazorat qilinmaydigan epileptik xurujlar quyidagilarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin:

• Xotira va diqqat
• O‘qish va bilim olish
• Mehnat faoliyati
• Ruhiy holat
• Hayot sifati

Bundan tashqari, nazorat qilinmaydigan xurujlar jarohatlanish, epileptik status va boshqa jiddiy asoratlar xavfini oshiradi.

• Shu sababli epilepsiyani erta aniqlash va to‘g‘ri davolash juda muhim.

Toshkentda epilepsiyani tashxislash va jarrohlik davolash
Neyroxirurg Nabi Abdullayev Toshkent shahrida epilepsiyaning jarrohlik davosi bo‘yicha maslahat beradi.
Bemorning MRT, EEG va boshqa tekshiruv natijalari baholanadi. Zarurat bo‘lsa, qo‘shimcha tekshiruvlar tavsiya etiladi.
Dorilarga chidamli epilepsiyada epileptogen o‘choqni aniqlash va jarrohlik davolash imkoniyatlari individual ko‘rib chiqiladi.
Davolashning asosiy maqsadi — epileptik xurujlarni kamaytirish yoki to‘xtatish, nevrologik funksiyalarni saqlash va bemorning hayot sifatini yaxshilash.